|
GÖK TÜRKLER'DE GÜZEL SANATLAR |
Gök
Türkler çağından kalma topraküstü eserler, (yazıtlar, heykeller, sunaklar, vb.)
başta gelen önemli eserlerdir. Gök Türkler genellikle mezar üzerine bir ev
yaparlar ve evin duvarlarına ölünün çeşitli resimlerini çizerlerdi.
Orkun bölgesinde ve Kuzeybatı Moğolistan'daki kurganlar arkeologlarca
kazılmıştır. Buradaki mezar tipleri binlerce çeşitli gruplara ayrılmıştır: Bu
mezarlar tümsekli mezarlar ve bozkır mezarları diye gruplandırılır. Tümsekli
mezarlar daha çok vadilere, dağ eteklerine yapılır, boyları 5 - 100 metre
arasında değişirdi. Mezarın orta kısmı taşlarla doldurulur, tümsek biçimine
getirilirdi. Bozkır mezarlar ise daha çok yüksek bölgelerde yapılır, etrafı dört
köşe yassı taşlarla kaplanırdı. Ayrıca mezarların içine, yanına veya uzağına
birer taş dikilidir. Bu taşlar üzerindeki damgalar dikkat çekicidir. Orkun
boylarında ölülerin, süslü taş levhalardan yapılmış tabutlar içine gömüldüğü
anlaşılmaktadır.
Toprakaltı buluntularına gelince: Orkun, Baykal Gölü, Altay (Kudırge, Tuyahta,
Kuray kurganları) ve Tanrı Dağları'nda (Koçkar buluntuları, Gökbulak, Araköl,
Issık Göl kurganları, Narın ırmağı buluntuları) yapılan kazılarda ilgi çekici ve
bilgi verici pek çok eser bulundu. Altaylarda Gök Türk çağına ait toprak kaplar
bulunamamıştır. Ağaçlardan oyulmuş veya deriden yapılmış kaplar ele
geçirilmiştir. Orkun ve Tula bölgesindeki kaplar, dar ağızlı sürahiler ile geniş
ağızlı çömleklerden ibarettir. Katanda, Kuray, Tuyahta kurganlarında gümüşten,
kulplu ve kulpsuz maşrapalar bulunmuştur. Maşrapaların altında Gök Türkçe
yazılar görülmektedir.
Kutanda kurganında bulunan elbise, Gök Türklerin elbise tipleri hakkında bilgi
vermektedir. İpekli kumaşlar kürkle süslendiği gibi, kürkten yapılmış elbiselere
de tesadüf edilmiştir. Kemerlerin üzeri madeni plakalarla süslenmiştir,
kemerlerin yanlarından sarkan birer süs uçları olduğu görülür. Kemere bu çağda
deriden veya kumaştan bir çanta takılırdı.
Altay bölgesinde (Kudırge kurganı) bulunan bronz küpelerin bir kısmının halka
biçiminde, bir kısmının da halkaya bağlı süsleyici unsurlarla zenginleştirilmiş
olduğu görülür. Yine Altay dağlarında (Kudırge kurganı) bulunan eğri kılıç, Türk
kılıçlarının prototipi olarak kabul edilmektedir. Batı Gök Türkler'in sınırları
içindeki Çu yöresinde de eğri kılıçlar bulunmuştur. Altay, Moğolistan ve Truva
bölgesinde bulunan heykellerin birçoğu üzerinde eğri kılıç bulunduğu
görülmüştür. Kılıçlar kına bağlı iki kayışla kemere tutturulmuştur.
Tanrı ve Altay dağlarındaki kurganlarda birçok yay parçası ele geçirilmiştir.
Türk yayları kemik, ağaç ve sinirden meydana gelirdi.
Orkun ve Tula bölgesinde ve Altaylar'daki (Kuray) okların uçları üç perlidir.
Özellikle Altaylar'daki Kuray okları yapılış bakımından en mükemmelleri sayılır.
Altaylarda Katanda kurganında uzun mızrak ucu da bulunmuştur.
Altay ve Orkun bölgesinde ele geçirilen at koşumları da, (eyer, üzengi, gem,
vb.) ilgi çekici buluntular arasında yer alır. Altay dağlarında çeliğin çeşitli
cinslerine rastlanmıştır. Tuyahta ve Kuray kurganlarında ele geçen çelik
cinsleri, bura halkının usta demirci olduğunu göstermektedir. Altaylar'a giden
gezginler de bunu doğrulayıcı bilgi vermektedirler.
Gök Türk tuğlarında alem olarak altın bir kurt başı vardı. Lena ve Yenisey
ırmakları kıyısında Gök Türk çağına ait kaya resimlerinde, çerilerin ellerinde
tuğ taşıdıkları görülmektedir.
Gök Türkler genellikle mezarlarının üzerine bir heykel dikerlerdi. Bu
heykellerin ölüye mi, yoksa öldürdüklerine mi ait olduğu meselesi henüz
anlaşılamamıştır. Gök Türkler, öldürdükleri insan sayısı kadar mezarlarının
üstüne balbal dikerlerdi. Ancak bu heykellerin balballardan ayrı olduğu
sanılıyor, çünkü şamanlar bu heykellere son zamanlara kadar saygı göstermiş ve
kurban kesmişlerdir.
Orkun heykelleri beyaz mermerden yapılmış ve perdahlanmıştır. Orta Asya ve
Sibirya'daki taş minelerde olduğu gibi, bu heykellerin sağ elleri, birşey
tutuyormuş gibi yukarı kalkık durumdadır. Heykellerin birçoğunun üzerinde
elbise, kılıç, çanta, kemer, küpe, vb. titizce işlenmiştir.
Altay dağlarında (Kuray ovası) Tanrı dağlarında (Issık Göl kenarları, Büyük
Kemine kurganı) Yenisey bölgesinde Gök Türk çağına ait pek çok heykel ele
geçirilmiştir.
[Batı Gök Türk Devleti]
[İkinci Gök Türk
Devleti] [İdari, Askeri ve
İktisadi Durum]
[Gök Türk
Gelenekleri] [Gök Türk'lerde Güzel
Sanatlar] [Orkun Bengü
Taşları]
[Gök Tanrı Dini ve Şamanizm]
[Bozkurt Destanı ve
Ergenekon Destanı]
[Gök Türk - Orkun
Abaçası (Alfabesi)
]